Μία (σχεδόν) αθέατη πλευρά της Επιστήμης: Η ανεπαρκής αναγνώριση των γυναικών επιστημόνων

 

Από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου με ενδιέφερε να ανακαλύπτω τι συμβαίνει πραγματικά στον κόσμο και να μην μένω απλά σε μία επιφανειακή και συχνά στρεβλή εικόνα όπως συχνά συμβαίνει με την οποιαδήποτε πληροφορία αφορά ένα γεγονός. Έτσι και εδώ για πρώτο μου κείμενο επέλεξα να μοιραστώ μαζί σας ένα θέμα που δεν συζητιέται συχνά, όμως χρήζει κατά την προσωπική μου άποψη τουλάχιστον ζήτημα εξέχουσας σημασίας. Η συνθήκη της ανεπαρκούς αναγνώρισης των γυναικών επιστημόνων πέρα από το προφανές (την έλλειψη αναγνώρισης στο επάγγελμα που επέλεξαν να ασκούν), καταδεικνύει και πολλά άλλα ζητήματα που αφορούν τόσο τη ζωή των ίδιων, όσο και συνολικότερα τον τρόπο που η ίδια η κοινωνία τις αντιμετωπίζει ιστορικά. Μέσα από αυτό το κείμενο λοιπόν θα προσπαθήσω να φωτίσω κάποιες αθέατες πλευρές των ιστοριών γυναικών επιστημόνων (γνωστότερων και μη), με σκοπό να προβληματιστούμε όλοι μαζί (συγγραφέας και αναγνώστες) και γιατί όχι να υπάρξει και μία γόνιμη ανταλλαγή απόψεων στα σχόλια που μπορούν να γίνουν κάτω από το πλαίσιο του κειμένου.

«Επιστημονικές» θεωρίες για την κατωτερότητα των γυναικών

Η ιστορία της επιστήμης δεν είναι μόνο μια πορεία ανακαλύψεων· είναι και μια πορεία λαθών, προκαταλήψεων και κοινωνικών επιρροών. Για πολλούς αιώνες, «επιστημονικές» θεωρίες χρησιμοποιήθηκαν για να αποδείξουν ότι οι γυναίκες ήταν κατώτερες από τους άνδρες – βιολογικά, ψυχολογικά και πνευματικά. Αυτές οι θεωρίες δεν ήταν ουδέτερες. Αντανακλούσαν τις κοινωνικές αντιλήψεις της εποχής τους και νομιμοποιούσαν τις ανισότητες που ήδη υπήρχαν.

Αρχαιότητα

• Αριστοτέλης (4ος αι. π.Χ.)
  Περιγράφει τη γυναίκα ως «ατελή άνδρα»· θεωρεί ότι η ψυχή της είναι πιο αδύναμη, η λογική της κατώτερη και ο ρόλος της φυσικά υποταγμένος στον άνδρα.

Μεσαίωνας – Αναγέννηση

• Ιπποκρατική – Γαληνική ιατρική (επανερμηνευμένη στον Μεσαίωνα)
  Οι γυναίκες θεωρούνταν «ψυχρές και υγρές», χαρακτηριστικά που αποδίδονταν στη «φύση» τους και δικαιολογούσαν τη σωματική και πνευματική αδυναμία τους.
• Θεωρία της “υστερίας”
  Η μήτρα θεωρούνταν πηγή ψυχικών διαταραχών. Η «υστερία» εμφανιζόταν ως αποκλειστικά γυναικεία πάθηση, με συμπτώματα που εξηγούνταν βιολογικά και όχι κοινωνικά.

18ος αιώνας

• Φρενολογία και ανθρωπομετρία
  Οι επιστήμονες μετρούσαν κρανία και εγκεφάλους, υποστηρίζοντας ότι το μικρότερο μέγεθος εγκεφάλου στις γυναίκες σήμαινε λιγότερη νοημοσύνη.

19ος αιώνας

• Κάρολος Δαρβίνος (1871, The Descent of Man)
  Υποστήριξε ότι οι άνδρες εξελίχθηκαν με μεγαλύτερη δημιουργικότητα και διανοητικές ικανότητες λόγω της «φυσικής επιλογής».
• Πολιτισμικός και κοινωνικός δαρβινισμός
  Η μητρότητα παρουσιάστηκε ως «φυσικός» και αποκλειστικός προορισμός της γυναίκας, με επιστημονικό μανδύα.

20ός αιώνας

• Ψυχολογία και νευροεπιστήμη (αρχές 1900 – 1960)
  Πολλές έρευνες υποστήριζαν ότι οι γυναίκες είναι «εκ φύσεως» πιο συναισθηματικές, λιγότερο λογικές και άρα καταλληλότερες για τον ρόλο της μητέρας παρά της επιστήμονος ή ηγέτιδας.
• Η «υστερία» παρέμεινε διαγνωστική κατηγορία στην ψυχιατρική μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα, υποδηλώνοντας μια «φυσική» ψυχική αδυναμία του γυναικείου φύλου.

Ισχύει στην πραγματικότητα όμως αυτή η βιολογική και γενετική κατωτερότητα των γυναικών στο πεδίο της Επιστήμης ; Από όσα πλέον γνωρίζουμε η πραγματικότητα αποδεικνύει πως οι γυναίκες δεν υστερούν σε κανένα επιστημονικό πεδίο. Οι θεωρίες αυτές έχουν καταρριφθεί, καθώς θεωρούνται παραδείγματα επιστημονικού σεξισμού. Ας δούμε όμως πως φτάσαμε στην κατάρριψη αυτών των θεωριών.

Πειράματα και έρευνες που κατέρριψαν τις θεωρίες περί «βιολογικής κατωτερότητας» των γυναικών

🔹 1950s – 1960s: Έρευνες για τη νοημοσύνη

• Τεστ IQ έδειξαν ότι οι μέσες επιδόσεις ανδρών και γυναικών είναι σχεδόν ίδιες. Οι μικρές διαφορές σε συγκεκριμένα τεστ (π.χ. χωρικές ικανότητες ή λεκτική ευχέρεια) εξηγούνταν περισσότερο από το κοινωνικό πλαίσιο παρά από τη βιολογία.

🔹 1970s: Μετα–αναλύσεις της Maccoby & Jacklin (1974, The Psychology of Sex Differences)

• Μια από τις πρώτες μεγάλες ανασκοπήσεις έδειξε ότι οι περισσότερες «διαφορές» φύλου δεν επιβεβαιώνονταν πειραματικά.
• Βρήκαν μόνο λίγες σταθερές διαφορές (π.χ. τα αγόρια είχαν καλύτερες επιδόσεις σε οπτικοχωρικά τεστ, τα κορίτσια σε λεκτικά), αλλά οι διαφορές ήταν μικρές και δεν δικαιολογούσαν θεωρίες κατωτερότητας.

🔹 1980s – 1990s: Έρευνες για στερεότυπα (stereotype threat)

• Η Claude Steele και άλλοι ερευνητές έδειξαν ότι όταν οι γυναίκες συμμετέχουν σε μαθηματικά τεστ και τους υπενθυμίζεται το στερεότυπο «οι γυναίκες δεν είναι καλές στα μαθηματικά», οι επιδόσεις τους πέφτουν σημαντικά.
• Όταν το στερεότυπο δεν ενεργοποιείται, οι διαφορές εξαφανίζονται. Αυτό έδειξε πόσο ισχυρή είναι η κοινωνική επίδραση στη «μέτρηση» ικανοτήτων.

🔹 2000s – Νευροεπιστήμη & μετα-αναλύσεις

• Μεγάλες μετα-αναλύσεις (π.χ. Hyde, 2005 – The Gender Similarities Hypothesis) έδειξαν ότι άνδρες και γυναίκες είναι πολύ πιο όμοιοι παρά διαφορετικοί σε ψυχολογικά χαρακτηριστικά.
• Η νευροεπιστήμη έδειξε ότι οι διαφορές στον εγκέφαλο δεν είναι «δίπολες» (ανδρικός vs γυναικείος εγκέφαλος), αλλά κάθε άτομο έχει ένα μωσαϊκό χαρακτηριστικών, καταρρίπτοντας την ιδέα βιολογικής κατωτερότητας.

Τι λες να πάμε τώρα και στην παρουσίαση αυτής της αθέατης πλευράς της Επιστήμης που σου έχω τάξει από τον τίτλο ;

Η αθέατη ιστορία των γυναικών της επιστήμης: «Οι γυναίκες που η επιστήμη θέλησε να ξεχάσει»

Από την αυγή της φιλοσοφικής σκέψης και της επιστήμης, οι γυναίκες εμφανίζονται να συμβάλλουν δημιουργικά και να ανοίγουν δρόμους. Η Αρετή της Κυρήνης, η κόρη του Αρίστιππου, δίδαξε φιλοσοφία επί δεκαετίες και είχε δικούς της μαθητές· όμως η ίδια έμεινε στη μνήμη απλώς ως «κόρη του». Η Διοτίμα της Μαντινείας , δίδαξε φιλοσοφία τον Σωκράτη και τον Πλάτωνα. Ωστόσο, η μόνη αναφορά που γίνεται στο πρόσωπο της είναι μέσα από το «Συμπόσιο του Πλάτωνα, όπου παρουσιάζεται ως μία μυθική μορφή που διδάσκει τον Σωκράτη για τον Έρωτα. Οι Πυθαγόρειες γυναίκες –όπως η Φιντυάς και η Μεταγένη– άφησαν έργα για τη σχέση αριθμών και ηθικής, αλλά τα γραπτά τους χάθηκαν, επειδή κανείς δεν τα αντέγραψε, και η παράδοσή τους απορροφήθηκε από το γενικό «πυθαγόρειο δόγμα». Η Ασπάσια η Μιλήσια, που μιλούσε στους Αθηναίους και δίδασκε ρητορική, παρουσιάστηκε ως γελοιογραφία στις κωμωδίες, επειδή μια γυναίκα διανοούμενη δεν μπορούσε να γίνει αποδεκτή. Ακόμα και η Αγνοδίκη, που λέγεται ότι μεταμφιέστηκε σε άνδρα για να γίνει γιατρός, έμεινε ως μυθικός χαρακτήρας – μια εξαίρεση που αποδείκνυε τον κανόνα πως «δεν υπήρχαν γυναίκες γιατροί». Και φυσικά η Υπατία της Αλεξάνδρειας, που δολοφονήθηκε βίαια, μετατράπηκε σε μάρτυρα της σύγκρουσης θρησκείας και παγανισμού, ενώ η φιλοσοφική και μαθηματική συμβολή της χάθηκε μέσα σε θρησκευτικούς και πολιτικούς συμβολισμούς.

Στον Μεσαίωνα, η Hildegard von Bingen αναγνώστηκε ως μυστικίστρια και οραματίστρια, ενώ οι πραγματικές της παρατηρήσεις στη βοτανολογία και την ιατρική παραμερίστηκαν. Στην πρώιμη νεότερη εποχή, η Maria Sibylla Merian θεμελίωσε την εντομολογία με τα σχέδιά της, όμως η κοινωνία την καταχώρησε ως «καλλιτέχνιδα» και οι άνδρες φυσιοδίφες χρησιμοποίησαν τη δουλειά της χωρίς να την αναφέρουν. Η Caroline Herschel, ανακάλυπτε κομήτες και κατέγραφε αστέρες, αλλά παρέμεινε για αιώνες στη σκιά του αδελφού της, William.

Με τη βιομηχανική επανάσταση και τον 19ο αιώνα, εμφανίζεται η Ada Lovelace, που διέβλεψε την προοπτική των υπολογιστικών μηχανών πολύ πριν υπάρξουν. Κι όμως, οι σημειώσεις της παρουσιάστηκαν ως περιθωριακές, «συμπληρωματικές» στα σχέδια του Babbage. Ακόμα και η Marie Curie, παρότι πήρε δύο Νόμπελ, χρειάστηκε να παλέψει με μια κοινωνία που δεν ανεχόταν μια γυναίκα επιστήμονα: στην αρχή τα εύσημα αποδόθηκαν στον Pierre, κι έπειτα η ίδια δέχτηκε επιθέσεις στην προσωπική της ζωή που κανένας άνδρας επιστήμονας δεν θα δεχόταν.

Στον 20ό αιώνα, η αδικία γίνεται ακόμα πιο ξεκάθαρη. Η Lise Meitner ερμήνευσε θεωρητικά την πυρηνική σχάση, αλλά το Νόμπελ δόθηκε μόνο στον Hahn. Η Nettie Stevens ανακάλυψε το χρωμοσωμικό φύλο, όμως η δόξα έμεινε στον Morgan. Η Chien-Shiung Wu έκανε το κρίσιμο πείραμα για τη μη διατήρηση της παραβολής, αλλά το Νόμπελ πήραν μόνο οι θεωρητικοί Yang και Lee. Η Jocelyn Bell Burnell ανακάλυψε τα πάλσαρ, όμως το Νόμπελ πήγε στον προϊστάμενό της Hewish. Και η Rosalind Franklin, με την περίφημη Φωτογραφία 51, προσέφερε το θεμέλιο για την ανακάλυψη της διπλής έλικας, αλλά ο Watson και ο Crick κέρδισαν όλη τη δόξα και το Νόμπελ.

Παράλληλα, γυναίκες όπως η Dorothy Vaughan, η Katherine Johnson και η Mary Jackson έκαναν τους υπολογισμούς που έστειλαν πυραύλους στο διάστημα για τη NASA, αλλά χρειάστηκε να περάσουν δεκαετίες και να βγει ταινία (Hidden Figures) για να μάθει ο κόσμος τα ονόματά τους.

Και φτάνουμε στον 21ο αιώνα, όπου η Jennifer Doudna και η Emmanuelle Charpentier πράγματι αναγνωρίστηκαν με το Νόμπελ για το CRISPR. Κι όμως, ακόμη και στην εποχή μας, χρειάστηκε να περάσουν δικαστικές μάχες για να αποδείξουν την πρωτοκαθεδρία τους έναντι ισχυρών αμερικανικών ιδρυμάτων και ανδρικών συναδέλφων.

Ας δούμε και λίγο πιο αναλυτικά τα παραδείγματα τους:

1. Διοτίμα (4^ος αιώνας π.Χ.)

• Διαστρέβλωση: Η ιδέα της γυναίκας-φιλόσοφου «σβήστηκε» από την κυρίαρχη παράδοση, ενώ ο Σωκράτης προβλήθηκε ως κεντρική φιλοσοφική μορφή.

 

• Λήθη: Η φωνή της περιορίζεται στο πλατωνικό κείμενο. Δεν σώθηκαν ανεξάρτητα έργα της.

2. Υπατία (370–415 μ.Χ.)

• Διαστρέβλωση: Η ιστορία της συχνά παρουσιάστηκε μέσα από το φίλτρο θρησκευτικών και πολιτικών συγκρούσεων. Αντί να τονιστεί η φιλοσοφική και μαθηματική της συμβολή, η αφήγηση περιστράφηκε γύρω από τον τραγικό της θάνατο από όχλο στην Αλεξάνδρεια. Στην ευρωπαϊκή μεσαιωνική ιστοριογραφία, περισσότερο τονίστηκε ως “μάρτυρας” μιας σύγκρουσης χριστιανών-ειδωλολατρών και λιγότερο ως επιστήμονας. Έτσι, η επιστημονική της παραγωγή περιθωριοποιήθηκε.
• Λήθη: Τα έργα της χάθηκαν (κυρίως λόγω καταστροφής βιβλιοθηκών) και όσα γνωρίζουμε προέρχονται από δευτερογενείς πηγές ανδρών συγγραφέων, συχνά με προκατάληψη.

 

3. Hildegard von Bingen (1098–1179)

• Διαστρέβλωση: Στην εποχή της αναγνωρίστηκε κυρίως ως μυστικίστρια και θρησκευτική συγγραφέας, ενώ τα επιστημονικά της κείμενα για βότανα, ιατρική και φυσικές επιστήμες αγνοήθηκαν ή θεωρήθηκαν “δευτερεύοντα”. Στην ιστορία της επιστήμης το έργο της υποτιμήθηκε επειδή ερχόταν από το μοναστήρι και όχι από πανεπιστημιακό περιβάλλον, που κυριαρχούσαν άνδρες.
• Λήθη: Για αιώνες τα επιστημονικά της κείμενα δεν διδάσκονταν ούτε αναφέρονταν. Μόλις τον 20ό αιώνα άρχισαν να επανεκδίδονται και να αναγνωρίζονται ως σημαντικά για την ιστορία της ιατρικής και της βοτανολογίας.

 

4. Maria Sibylla Merian (1647–1717)

• Διαστρέβλωση: Το έργο της στη μελέτη εντόμων συχνά αποδόθηκε σε άνδρες φυσιοδίφες που το αναπαρήγαγαν χωρίς αναφορά στην ίδια. Θεωρήθηκε περισσότερο “καλλιτέχνιδα” λόγω των εικονογραφήσεών της, ενώ στην πραγματικότητα έκανε αυστηρά επιστημονικές παρατηρήσεις.
• Λήθη: Παρότι επηρέασε βαθιά την εντομολογία, για αιώνες δεν μνημονευόταν στα πανεπιστημιακά εγχειρίδια. Η αναγνώριση ήρθε ουσιαστικά τον 20ό αιώνα, όταν αναδείχθηκε ως «πρωτοπόρος της οικολογίας».

 

 

5. Caroline Herschel (1750–1848)

• Διαστρέβλωση: Η συμβολή της συγκαλύφθηκε πίσω από τη φήμη του αδελφού της, William Herschel, παρά το γεγονός ότι ανακάλυψε αρκετούς κομήτες και δημοσίευσε καταλόγους. Στην ιστοριογραφία της αστρονομίας συχνά εμφανίζεται ως “βοηθός” και όχι ως ανεξάρτητη αστρονόμος.
• Λήθη: Παρά το ότι ήταν η πρώτη γυναίκα που έλαβε μισθό ως επιστήμονας στην Αγγλία, το όνομά της συχνά παραλείφθηκε από την επίσημη καταγραφή της ιστορίας της αστρονομίας μέχρι τον 20ό αιώνα.

 

6. Ada Lovelace (1815–1852)

• Διαστρέβλωση: Για πολύ καιρό θεωρήθηκε απλώς «η κόρη του Λόρδου Βύρωνα» ή “βοηθός” του Charles Babbage. Η διορατικότητά της σχετικά με τις δυνατότητες των υπολογιστικών μηχανών πέρα από αριθμητικές πράξεις υποτιμήθηκε, καθώς θεωρήθηκε υπερβολικά «φαντασιακή» ή «λογοτεχνική».
• Λήθη: Η συμβολή της ξεχάστηκε για περίπου έναν αιώνα. Η αναγνώριση ως «πρώτη προγραμματίστρια υπολογιστών» ήρθε μόλις τον 20ό αιώνα, με την άνοδο της πληροφορικής.

 

7. Marie Curie (1867–1934)

• Διαστρέβλωση: Παρότι βραβεύτηκε με δύο Νόμπελ, υπήρξαν έντονες προσπάθειες να υποβαθμιστεί η συμβολή της και να αποδοθεί κυρίως στον σύζυγό της, Pierre Curie. Στον Τύπο παρουσιάστηκε περισσότερο ως «σύζυγος και μητέρα» και λιγότερο ως πρωτοπόρος επιστήμονας.
• Λήθη: Δεν ξεχάστηκε πλήρως, αλλά η καθυστέρηση στην πλήρη αποδοχή της ως ισάξιας με τους άνδρες συναδέλφους της είναι χαρακτηριστική. Μέχρι σήμερα, συχνά προβάλλεται ως «εξαίρεση» αντί για κομμάτι μιας συνέχειας γυναικών επιστημόνων.

8. Rosalind Franklin (1920–1958)

• Διαστρέβλωση: Οι φωτογραφίες ακτίνων Χ του DNA που τράβηξε ήταν καθοριστικές, αλλά η συμβολή της υποβαθμίστηκε. Ο James Watson και ο Francis Crick βασίστηκαν στις εικόνες της χωρίς πλήρη αναφορά και εκείνοι έλαβαν το Νόμπελ. Η ιστορική αφήγηση για δεκαετίες παρουσίαζε την ανακάλυψη σαν αποκλειστικό επίτευγμα των ανδρών.
• Λήθη: Το όνομά της δεν εμφανιζόταν καν σε πολλές επιστημονικές αφηγήσεις της δεκαετίας του ’60 και ’70. Η αποκατάσταση ήρθε αργά, στα τέλη του 20ού αιώνα, με εκ νέου μελέτη των αρχείων.

9. Jennifer Doudna & Emmanuelle Charpentier (21ος αιώνας)

• Διαστρέβλωση: Παρά την αναγνώριση με Νόμπελ (2020, Χημεία για το CRISPR), η συμβολή τους συχνά «σκιάστηκε» από τις νομικές διαμάχες με άνδρες επιστήμονες (π.χ. στο MIT και στο Harvard) που προσπάθησαν να κατοχυρώσουν πατέντες και να αποσπάσουν μεγαλύτερο μερίδιο της αναγνώρισης.
• Λήθη: Δεν έχουμε πλήρη λήθη εδώ λόγω της σύγχρονης εποχής, αλλά η προσπάθεια υποβάθμισης της πρωτοκαθεδρίας τους είναι ένα παράδειγμα του πώς επαναλαμβάνονται τα ίδια μοτίβα.

 

Αν παρακολουθήσει κανείς όλη αυτή την ιστορική εξέλιξη της Επιστήμης, βλέπει καθαρά πώς η ιστορία έχει διαμορφωθεί από έναν μηχανισμό διαστρέβλωσης: γυναίκες φιλόσοφοι και επιστήμονες εμφανίζονται ως «θυγατέρες», «σύντροφοι» ή «βοηθοί»· η συμβολή τους αποδίδεται σε άνδρες συνεργάτες· τα έργα τους χάνονται γιατί κανείς δεν μπαίνει στον κόπο να τα αντιγράψει· ή περιορίζονται σε μύθους, γελοιογραφίες ή σε θρησκευτικούς ρόλους. Η λήθη δεν είναι φυσική· είναι ενεργός επιλογή μιας κοινωνίας που επί αιώνες δεν χωρούσε τη γυναικεία φωνή στο αφήγημα της επιστήμης.

Κι έτσι, από την Αρετή και την Υπατία, μέχρι τη Franklin και τη Doudna, η ιστορία της επιστήμης γράφεται ξανά και ξανά μέσα από την πάλη ενάντια στη διαγραφή.

Σήμερα, η αποκατάσταση της μνήμης τους δεν είναι μόνο ιστορική δικαιοσύνη· είναι υπόσχεση ότι η επιστήμη του μέλλοντος θα χωρά όλες τις φωνές.